Мамлакатни янада ривожлантиришнинг устувор йўналишларидан бири суд тизимини изчил демократлаштириш, суд ҳокимиятининг мустақиллиги тўғрисидаги конституциявий нормаларга қатъий риоя этилишини таъминлаш ҳисобланиши, ўтган йиллар давомида суд ҳокимиятнинг мустақил ва алоҳида тармоғи сифатида ташкил этиш, уни ўтмишдаги жазолаш органидан инсон ҳуқуқ ва эркинликларини муҳофаза қилувчи ҳамда ишончли ҳимоя қилувчи давлатнинг чинакам мустақил институтига айлантириш бўйича салмоқли ишлар амалга оширилганлиги хусусида гапириб, коррупциянинг салбий оқибатлари ҳақида тўхталиб ўтди.
Хусусан, хорижий мамлакатлардаги криминологияга доир адабиётларда "коррупция", "ҳуқуқий ҳужжатларнинг антикоррупциявий экспертизаси", "антикоррупциявий мониторинг", "антикоррупциявий стандарт" тушунчаларининг мазмуни етарлича очиб берилган.
Кейинги пайтларда бундай атамалар МДҲ давлатлари қонунчилигига ҳам фаол равишда киритилмоқда. Бундай жараёнлар ортида давлат ва жамиятнинг коррупцияга қарши курашга бўлган иродаси ётади. Илгарилари бу давлатларда коррупцияга унча муҳим аҳамиятга эга бўлмаган жиноий воқелик сифатида қаралган бўлса, ҳозир у жамият томонидан қаттиқ танқид қилиниб, давлат сиёсати даражасида қораланмоқда. Чунки коррупция жамият ва мамлакат иқтисодиёти ривожига салбий таъсир этадиган иллатдир.
Республикамиз қонунчилигида антикоррупциявий экспертиза тушунчаси мавжуд эмас. Ҳатто қонунчиликда "коррупция"нинг таърифи берилмаган. Коррупцияга қарши муваффақиятли курашни ташкил этиш бу борада самарали фаолият юритувчи тизимни ташкил этишни талаб қилади.
Коррупцияга қарши кураш пухта ҳуқуқий асосларга эга бўлмоғи лозим. Бунда "Коррупцияга қарши кураш тўғрисида"ги Қонун, Ўзбекистоннинг Коррупцияга қарши кураш дастури сингари норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни қабул қилиш муҳимдир.
Коррупцияга қарши кураш сиёсати давлат ва жамият ҳаётининг турли соҳаларида коррупцияни озиқлантирадиган сабаб ва шароитларни бартараф этишга қаратилган ҳар томонлама ва изчил чора-тадбирларни қамраб олади. Коррупция, агар унга қарши доимий кураш олиб борилмаса, кўпайиш, кенгайишга мойил бўлган феномендир.
Мамлакатимизда коррупцияга қарши курашда муҳим аҳамиятга эга бўлган чоралардан бири антикоррупциявий экспертизадир.
У моҳиятига кўра, коррупциянинг олдини олишга қаратилган махсус криминологик экспертиза ҳисобланади.
Давлат органларининг назорат, рухсат (лицензия) бериш, рўйхатга олиш, молиявий масалаларни ҳал қилиш соҳасидаги ваколатларини тартибга солувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари қатъий антикоррупциявий экспертизадан ўтказилиши даркор. Чунки коррупция давлат органлари ва мансабдор шахсларнинг шундай ваколатларни амалга оширишида кўпроқ келиб чиқиши маълум.
МДҲ Парламентлараро ассамблеяси томонидан қабул қилинган Коррупцияга қарши сиёсатнинг қонунчилик асослари тўғрисидаги модел Қонуннинг 14-моддасида фуқаролик-ҳуқуқий, жиноий ва интизомий жавобгарликни назарда тутувчи қонунлар ва уларнинг лойиҳалари, шунингдек, коррупцияга қарши кураш сиёсатининг устувор соҳаларига тааллуқли норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ва уларнинг лойиҳаларини антикоррупциявий экспертизадан ўтказиш мажбурий, деб кўрсатилган.
Мазкур моддага кўра, амалдаги миллий қонунларни расмий антикоррупциявий экспертизадан ўтказиш тўғрисидаги қарор мамлакат Президенти ёки парламенти томонидан қабул қилинади. Бошқа миллий даражадаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни ва уларнинг лойиҳаларини антикоррупциявий экспертизадан ўтказиш тўғрисидаги қарор эса, қонунчиликда белгиланган айрим истиснолардан ташқари, давлат хавфсизлик кенгаши томонидан қабул қилиниши белгиланган.
Коррупциянинг олдини олиш бўйича норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни ривожлантириш мақсадида:
- норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар антикоррупциявий экспертизасини ўтказишнинг ягона тартибини ишлаб чиқиш ва татбиқ этишц;
- норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни антикоррупциявий экспертизадан ўтказишнинг ҳуқуқий қоидаларини, уни ўтказиш ва натижаларини ҳисобга олиб боришнинг мажбурийлигини ўрнатиш;
- норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳаларидаги коррупциявий нормалар манбаларини аниқлаш ва у учун жавобгарлик белгилаш мақсадга мувофиқдир.
Фуқаролик ишлари бўйича Янгиқўрғон
туманлараро судининг судьяси Р.Бойқораев